Fundacja Frank Bold – tak jak i inne NGOsy – wielokrotnie zwraca się z wnioskami o udostępnienie informacji publicznej lub informacji o środowisku. Te informacje pozwalają nam patrzeć władzom na ręce.
Prawo dostępu do tych informacji wynika wprost z zapisów Konstytucji. Organy mają obowiązek takie informacje udostępniać, a ewentualne odmowy powinny stanowić dobrze uzasadniony wyjątek.
Często jednak spotykamy się z odmowami. Wówczas pozostaje nam odwołanie, a jeśli organ odwoławczy decyzję odmowną utrzyma, pozostaje nam skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Ale to nie zawsze załatwia sprawę.
Organy administracji czasami stawiają interes przedsiębiorców ponad konstytucyjnie zagwarantowane prawo do informacji. Dlatego ostatnie trzy wygrane sprawy traktujemy jako potrzebny precedens i pozytywny dla organizacji pozarządowych, społeczeństwa oraz środowiska trend.
Walczymy o dostęp do publicznych informacji
W 2025 r. w trzech sprawach, które prowadziliśmy udało nam się uzyskać korzystne orzeczenia sądów w Warszawie i Gliwicach, które uchyliły wydane decyzje odmawiające dostępu do informacji.
Dwie sprawy dotyczyły informacji związanych z kopalnią węgla brunatnego w Turowie (element planu ruchu zakładu górniczego oraz model hydrogeologiczny), a trzecia – informacji dotyczących kopalni węgla kamiennego (projekt zagospodarowania złoża).
Sądy podkreśliły, że zasadne jest powszechne udostępnianie informacji o środowisku. Katalog przyczyn odmowy wskazany w art. 16 ustawy ocenowej ma charakter wyjątkowy, jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 13 maja 20251 r.: „Przypadki te, jako wyjątki od reguły, muszą być natomiast interpretowane zawężająco.” Uzasadniając odmowę udzielenia informacji względami obronności i bezpieczeństwa państwa (art. 16 ust. 1 pkt 8 ustawy ocenowej) Sąd wskazał, że należy „wykazać konkretnie, dlaczego udostępnienie tego dokumentu skarżącej może zagrażać bezpieczeństwu energetycznemu państwa” oraz że „zagrożenie bezpieczeństwa publicznego musi mieć bezpośredni i realny związek z udostępnieniem informacji o środowisku”. To, że organ odmawiając udostępnienia informacji próbuje eliminować wszystkie hipotetyczne okoliczności mogące wpłynąć na wydobywanie węgla kamiennego jest zbyt ogólne, a więc nieprawidłowe.
Z kolei w odniesieniu do przesłanki odmowy z uwagi na bezpieczeństwo publiczne (art. 16 ust. 1 pkt 9 ustawy ocenowej), Sąd wskazał, że organ również powinien wykazać związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niebezpieczeństwem zagrożenia tego dobra, a udostępnieniem tej informacji.
W drugim orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 23 października 2025 r. 2 Sąd również podkreślił, że „wyjątki od zasady udostępniania przedmiotowych informacji muszą być interpretowane ściśle.”
To oznacza, że nie można odmawiać informacji na wszelki wypadek. Sąd wskazał też, że lista przyczyn odmowy wskazana w art. 16 ustawy ocenowej nie ma charakteru bezwzględnego. Organ, który stwierdził, że ma do czynienia np. z tajemnicą przedsiębiorstwa lub inną tajemnicą prawnie chronioną, za każdym razem powinien sprawdzić, czy interes publiczny nie przemawia jednak za udostępnieniem informacji. To istotna różnica pomiędzy uzyskiwaniem informacji o środowisku, a dostępem do informacji publicznej.
Sąd zinterpretował również przesłankę odnoszącą się do odmowy z uwagi na przebieg toczącego się postępowania sądowego, dyscyplinarnego lub karnego. Jednak nie w każdym przypadku można się na tę przesłankę powołać. Sąd wskazał, że „zasadniczo nie powinien mieć on natomiast zastosowania dla ochrony informacji mogących mieć znaczenie dla oceny działań władzy publicznej w procesie obejmującym kontrolę tych działań, takim jak postępowanie sądowo-administracyjne, w tym postępowanie ze skargi na decyzję środowiskową dotyczącą konkretnego przedsięwzięcia.” Oznacza to, że władza publiczna powinna być transparentna i nie powinny podlegać ochronie informacje, które mają znaczenie dla oceny tej władzy.
Dodatkowo, Sąd zinterpretował też przesłankę odmowy obejmującą bezpieczeństwo publiczne. Nie każdy dokument związany z działalnością kopalni może spowodować rzeczywiste zagrożenie dla bezpieczeństwa. Organ powinien wyjaśnić, w jaki sposób żądany dokument „odnosi się do opisu organizacji działalności kopalni, czy sposobu działania poszczególnych elementów infrastruktury krytycznej, ani jaki związek ma on z ewentualnymi niedoborami energii oraz zakłóceniami pracy kopalni i elektrowni.”
Informacja o środowisku prawem
W naszej kolejnej wygranej sprawie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w prawomocnym wyroku z 28 października 2025 r.3 również uchylił decyzje organów obu instancji po raz kolejny podkreślając, że: „udostępnienie informacji o środowisku jest regułą, a odstępstwa od niej mają charakter wyjątkowy i powinny wprost wynikać z przepisów prawa jednoznacznie określających, jakiego rodzaju informacje nie podlegają udostępnieniu.” Tym razem organy swoją odmowę uzasadniły zastrzeżeniem tajemnicy przedsiębiorstwa (art. 16 ust. 1 pkt 7 ustawy ocenowej). Sąd podkreślił, że „sam fakt, że informacja ma wartość handlową dla przedsiębiorstwa i objęta jest tajemnicą przedsiębiorstwa nie stanowi wystarczającej podstawy do odmowy udzielenia informacji. Konieczne jest wykazanie, że udzielenie tej informacji mogłoby pogorszyć konkurencyjną pozycję podmiotu, od którego ta informacja pochodzi (i go dotyczy). Ocena, czy rzeczywiście informacja mogłaby pogorszyć konkurencyjność podmiotu musi być obiektywnie uprawdopodobniona. Nie wystarczy zatem subiektywne przekonanie podmiotu, iż taki skutek hipotetycznie może nastąpić.”
Tym razem Sąd wyraźnie odwołał się do nadrzędności interesu publicznego i związanego z nim prawa do otrzymania informacji. Organy rozpoznające wniosek w ogóle go nie uwzględniły, tymczasem jak zauważa Sąd: „interes publiczny jest w tej konkretnej sprawie wyraźny i widoczny. Podejmowanie działań związanych z ochroną środowiska, to istotna wartość społeczna i konkretne obowiązki państwa. Pojęcie interesu publicznego jest jedną z fundamentalnych klauzul generalnych obowiązującego systemu prawa. Jak podkreśla się w orzecznictwie, jest to dyrektywa postępowania nakazująca respektowanie wspólnych wartości istotnych dla całego społeczeństwa lub danej społeczności lokalnej (wyrok NSA z dnia 8 lipca 2015 r.). W sytuacji kolizji wartości ten interes publiczny w udostępnieniu informacji o środowisku jest silniejszy niż indywidualny interes przedsiębiorcy.” W powołanej sprawie, Sąd jasno i klarownie stanął w obronie ochrony środowiska, sprzeciwiając się absolutyzacji interesu przedsiębiorcy.
Dwa z przywołanych wyżej orzeczeń nie są jeszcze prawomocne, jednak już dziś są ważnym głosem za zapewnieniem dostępu do informacji o środowisku dla społeczeństwa. Wyraźnie widać w ich treści podejście prośrodowiskowe, które powinno znaleźć odzwierciedlenie również w podejściu organów do udostępniania informacji.
Karta Praw Podstawowych
Prawo organizacji środowiskowych do informacji o środowisku oraz otrzymywania niezbędnych dokumentów wynika ze zobowiązań Polski na arenie międzynarodowej. W Unii Europejskiej te podstawy aksjologiczne określone są w Karcie Praw Podstawowych, dokumencie nazywanym „konstytucją europejską”. Karta ma znaczenie równe Traktatowi o Unii Europejskiej i Traktatowi o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej, co oznacza, że wszystkie unijne akty prawne powinny być zgodne z tymi dokumentami.
Kluczowym jest tu art. 42 KPP, zgodnie z którym każdy podmiot ma prawo dostępu do dokumentów instytucji wdrażających prawo unijne. Dotyczy to również polskich organów administracji, które stosują prawo unijne, także w odniesieniu do prawa ochrony środowiska. Drugą istotną podstawą jest Konwencja z Aarhus należąca do systemu prawnego ONZ. Zgodnie z Konwencją, organizacje pozarządowe mają prawo dostępu do informacji o środowisku.
Działanie organów państwowych niezgodne z postanowieniami zawartymi w tych dokumentach może być podstawą do ubiegania się o sprawiedliwość na arenie międzynarodowej, o czym wielokrotnie orzekał Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Karta Praw Podstawowych i międzynarodowe podstawy prawa ochrony środowiska były przedmiotem projektu Stellar, prowadzonego przez Fundację Frank Bold we współpracy z organizacjami pozarządowymi. W ramach tego projektu przeprowadziliśmy analizy wdrożenia rozwiązań zgodnych z Kartą Praw Podstawowych, a 14 stycznia zorganizowaliśmy konferencję wieńczącą projekt. Podczas konferencji rozmawialiśmy o praktyce stosowania Karty Praw Podstawowych oraz prawach środowiskowych wynikających z Karty.
Współautorką tekstu jest dr Katarzyna Doroszewska-Chyrowicz.
w grafice wykorzystano fot. Wesleya Tingleya (Unsplash)
