Co prawda Strategia Rozwoju Polski do 2035, według doniesień medialnych, została zablokowana przez Donalda Tuska to światło dzienne ujrzał inny, istotny dokument. Co z niego wynika dla Turowa?

W lipcu 2026 r. Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej opublikowało „Rekomendacje dla planowania interwencji z zakresu polityki regionalnej w strategiach rozwoju” wyznaczające kierunki wydatkowania środków publicznych po 2027 r. Choć według ministerstwa mają one charakter przejściowy do czasu przyjęcia Strategii Rozwoju Polski do 2035 r., to jednak z uwagi na trwające prace nad priorytetami przyszłej perspektywy finansowej UE dokument ten może mieć kluczowe znaczenie, jeżeli Strategia nie zostanie przyjęta. Dla regionów transformacji energetycznej, w tym dla subregionu Turów, jest to sygnał wskazujący miejsce, jakie mogą zająć w przyszłej architekturze wsparcia rozwojowego po wygaszeniu Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji.

Znaczenie nowych rekomendacji

Strategia rozwoju Polski do 2035 r. określająca średniookresową strategię rozwoju kraju, w tym w obszarze rozwoju terytorialnego i sprawiedliwej transformacji została przedłożona do zatwierdzenia Radzie Ministrów 10 kwietnia 2026 r. Według doniesień medialnych, które pojawiły się pod koniec maja nie zyskała akceptacji premiera Donalda Tuska. Nie wiadomo więc, kiedy i w zasadzie, czy Strategia zostanie poprawiona oraz czy zostanie przyjęta.

Tymczasem na początku lipca został przyjęty dokument „Rekomendacje dla planowania interwencji z zakresu polityki regionalnej w strategiach rozwoju – do stosowania do czasu przyjęcia przez Radę Ministrów Strategii Rozwoju Polski do 2035 r.”[1] Mimo, że ma on mieć charakter przejściowy, to jednak jest to dokument istotny. Zgodnie z umieszczoną w nim informacją ma stanowić podstawę dla programowania i realizacji polityki regionalnej kraju. A przypomnijmy: obecnie kończy się siedmioletnia perspektywa finansowa UE i już niedługo dowiemy się, jak środki UE będą wydawane w kolejnym okresie aż do połowy lat trzydziestych.

Z informacji publikowanych przez Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej[2] wynika, że właśnie toczą się prace nad założeniami do Planu Partnerstwa Krajowego i Regionalnego (PPKR). To strategiczny dokument, który wytyczy ramy dla tego, na co pójdą w kolejnych latach środki z Unii Europejskiej. Jeżeli jakieś środki, reformy, czy problemy do rozwiązania nie zostaną uwzględnione w tym dokumencie, możliwość uzyskania dofinansowania na ich realizację w przyszłości może być co najmniej wątpliwa. Okazuje się zatem, że o ramach, w jakich będą wydatkowane środki unijne w kolejnych latach będzie decydowała właśnie treść ministerialnych „Rekomendacji…”.

Okres wyzwań przez regionami węglowymi

Z perspektywy transformacji energetycznej i rozwoju regionów węglowych, najbliższe lata to kluczowy okres dla odpowiedniego przygotowania się do nadchodzącego wyłączania kolejnych bloków elektrowni węglowych czy zakańczania wydobycia węgla. Przespanie najbliższych kilku lat, nieefektywne wykorzystywanie środków, czy ich brak – będą mieć kolosalne skutki w wymiarze przygotowania społeczności i gospodarek regionów węglowych na przyszłe wydarzenia. Szczególnie w przypadku regionów węglowych takich jak subregion Turów, który do tej pory nie korzystał ze środków na sprawiedliwą transformację.

Alina Pogoda z Polskiej Zielonej Sieci, prezentując raport „Transformacja regionów węglowych w toku. Rola Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji”[3] w podkaście Śląska Opinia[4] wskazywała, że niewątpliwym efektem wykorzystania środków z istniejącego obecnie Funduszu Sprawiedliwej Transformacji jest wymuszenie na gminach węglowych myślenia strategicznego, podjęcia współpracy między jednostkami samorządu terytorialnego szczebla lokalnego i regionalnego, wypracowanie rozwiązań instytucjonalnych sprzyjających planowaniu i realizacji wsparcia. Stwierdziła ponadto, że „wygrywa ten, kto ma największą zdolność administracyjna a nie największe potrzeby” uwypuklając problem mniejszych miejscowości, często w trudniejszej sytuacji, ale niedostatecznie przygotowanych i asertywnych w pozyskiwaniu środków.

Tymczasem już wiemy, że w nowej perspektywie finansowej Unia rezygnuje z odrębnego Funduszu Sprawiedliwej Transformacji, który był skonstruowany na założeniu, że regiony węglowe doświadczają szeregu złożonych problemów i wymagają wydzielonych środków. Obecnie o te środki będą konkurować z innymi potrzebami rozwojowymi – w tym nawet z rolnictwem, bo nowa perspektywa finansowa zakłada połączenie wszystkich strumieni finansowych UE w jeden. Zatem od treści dokumentów, które będą bazą dla PPKR, w tym opublikowanych „Rekomendacji…” będzie zależało naprawdę bardzo dużo. Sprawdźmy, czy regiony takie jak Turów zostały w nim ujęte i w jakim zakresie przewiduje się dla nich wsparcie.

Strumienie interwencji w „Rekomendacjach…”

W dokumencie wyróżnia się kilka obszarów szczególnego wsparcia w polityce regionalnej:

policentryczną sieć miast wraz z obszarami funkcjonalnymi, gdzie wsparcie kierowane jest do metropolii oraz ośrodków regionalnych i subregionalnych w celu wzmacniania ich funkcji i zapewnienia wysokiej jakości usług publicznych;
obszary wiejskie wymagające większego włączenia w procesy rozwojowe, obejmujące tereny dotknięte niekorzystnymi zmianami demograficznymi, wspierane w celu zwiększenia ich żywotności i odporności na wyzwania rozwojowe;
obszar funkcjonalny inwestycji lotniskowej Port Polska, obejmujący gminy znajdujące się w zasięgu oddziaływania inwestycji, gdzie celem jest wykorzystanie impulsów rozwojowych związanych z budową i funkcjonowaniem lotniska oraz ograniczanie negatywnych skutków tego przedsięwzięcia;
obszar otoczenia elektrowni jądrowej i morskiej energetyki wiatrowej, obejmujący gminy związane z realizacją tych inwestycji, wspierane w celu wykorzystania ich potencjału rozwojowego i energetycznego;
obszary transformacji energetycznej, obejmujące gminy w których może dojść do skokowego zmniejszenia liczby miejsc pracy w związku z transformacją energetyczną, gdzie wsparcie ma łagodzić konsekwencje społeczne i gospodarcze transformacji oraz zapewnić nowe źródła energii;
obszar przy zewnętrznej granicy UE, obejmujący gminy przygraniczne, wspierane w celu zwiększenia zdolności do reagowania na wyzwania wynikające z ich specyficznego położenia geograficznego.

Wsparcie dla wybranych miast w ramach policentrycznego rozwoju kraju

Wsparcie w ramach obszaru policentrycznego rozwoju kraju ma być ukierunkowane na rozwój funkcji miast o charakterze ponadlokalnym i służących nie tylko mieszkańcom miast, ale przede wszystkim społecznościom będących w zasięgu oddziaływania. W tym celu przewiduje się zastosowanie instrumentów regulacyjnych, finansowych i organizacyjnych.

To m.in. możliwość korzystania z mechanizmów określonych projektem ustawy o zrównoważonym rozwoju miast. Projekt zakłada utworzenie wokół wskazanych ośrodków miejskich „związku rozwojowego”, który będzie silnym instytucjonalnym wsparciem łącząc lokalny, regionalny i krajowy poziom zarządzania, z określonym ustawą sposobem finansowania. Działania związku będą ukierunkowane na tworzenie strategii rozwoju ponadlokalnego, strategii w obszarze transportu, mobilności czy koordynowanie działań w obszarze edukacji, czyli kluczowych obszarów dla rozwoju obszarów podlegających transformacji energetycznej.

W ramach wsparcia policentrycznej sieci miast pomoc zgodnie z „Rekomendacjami…” będzie kierowana do wybranych przez ministerstwo 13 metropolii, 19 krajowych i regionalnych aglomeracji miejskich oraz 52 ośrodków subregionalnych. To powielenie modelu, który był prezentowany w projekcie Strategii Rozwoju Polski do 2035 r. W województwie dolnośląskim wsparcie otrzymają Wrocław, Legnica, Lubin, Głogów, Świdnicka, Bolesławie, Jelenia Góra i Wałbrzych.

To co uderza – to brak objęcia Zgorzelca -największego miasta subregionu Turów mechanizmami przewidzianymi dla policentrycznej sieci miast, choć jeszcze w maju wraz z Komitetem Sprawiedliwej Transformacji Subregionu Turów apelowaliśmy o to, by nie pomijać miasta i zaplanować dla niego wsparcie także w aspekcie rozwoju terytorialnego. Apelowaliśmy także, aby uznać Zgorzelec jako miasto centralne, które może utworzyć związek rozwojowy. Składaliśmy w tym przedmiocie uwagi do wskazanego projektu ustawy o zrównoważonym rozwoju miast, dostrzegając ogromny potencjał związku rozwojowego dla prowadzenia procesu transformacji.

Co więcej, nasze argumenty są spójne z doświadczeniami OECD, Banku Światowego, czy przykładami transformacji w takich krajach jak Hiszpania. Tymczasem w opublikowanych „Rekomendacjach…” postulaty zgłaszane przez przedstawicieli subregionu Turów nie zostały w ogóle uwzględnione.

Interwencja w obszarze transformacji energetycznej

Powiat zgorzelecki i lubański zostały jedynie ujęte w „Rekomendacjach…” jako obszar transformacji energetycznej, co w istocie nie jest zaskoczeniem i co znalazło się już w Strategii Rozwoju Polski do 2035 r. Zgodnie z tekstem „Rekomendacji…” celem interwencji jest łagodzenie skutków społecznych, gospodarczych i środowiskowych transformacji energetycznej.

W dokumencie stwierdzono, że proces transformacji powinien być prowadzony w sposób zaplanowany i pod kontrolą. W tym obszarze zgodnie z „Rekomendacjami…” powinny być rozwiązywane problemy będące efektem wieloletniej i intensywnej eksploatacji zasobów naturalnych. Jednocześnie konieczne są działania podtrzymujące konkurencyjność gospodarki lokalnej oraz ciągłość pracy przedsiębiorstw, a także zapewniające ochronę gospodarstw domowych, środowiska naturalnego i ładu przestrzennego oraz wsparcia samorządów lokalnych.

Zakłada się uwzględnianie potrzeb rynku pracy, programy przekwalifikowania pracowników, wsparcie przedsiębiorczości w obszarach takich jak energetyka odnawialna, elektromobilność, gospodarka wodorowa, przemysł, budownictwo. “Rekomendacje…” przewidują wsparcie finansowe w okresie przejściowym oraz rozwój lokalnych rynków pracy. Szczegółowy zakres wsparcia w ramach interwencji będzie w znacznej mierze oddziaływał na obszar energetyki.

W pierwszej kolejności ma być wykorzystywany potencjał obecnych przedsiębiorstw węglowych oraz infrastruktury energetycznej w dostosowaniu do nowych warunków. Pomoc ma wspierać planowanie możliwości samobilansowania energetycznego obszaru, włączenie lokalnych społeczności energetycznych oraz tworzenie nowych podmiotów wytwarzających energię oraz budowę na ich potrzeby infrastruktury drogowej i kolejowej i energetycznej. Dla subregionu Turów oznaczać to środki na wykorzystywanie istniejącej infrastruktury energetycznej oraz korzystanie z potencjału podmiotów tworzących kompleks Turów jako podstawy nowych przedsięwzięć energetycznych.

Od lat postuluje się rozwinięcie koncepcji elektrowni szczytowo-pompowej na wyrobisku po kopalni, ostatnio pojawiają się silne głosy na temat możliwości budowy wielkoskalowych magazynów energii. Ważne jest by wsparcie faktycznie umożliwiło wykorzystanie dostępnych zasobów i rozwój systemu elektroenergetycznego opartego na OZE. Warto jednak pamiętać – i to poważny brak „Rekomendacji…”, że potrzeby w zakresie sieci transportowych nie są związane wyłącznie z energetyką. W przypadku zgorzeleckiego inwestycja w kolei jest kluczowym warunkiem dalszego rozwoju społeczno-gospodarczego powiatu.

Obok tego „Rekomendacje…” przewidują tworzenie nowych miejsc pracy poprzez stymulowanie inwestycji wielkoskalowych w powstających gałęziach przemysłu, aktywne promowanie obszaru jako miejsca lokowania inwestycji, wsparcie programów przekwalifikowania pracowników, kobiet, osób młodych i szkolnictwa wyższego adekwatnego do rozwijających się gałęzi przemysłu i usług. Przewiduje się także wsparcie transformacji gospodarczej przedsiębiorstw w tym także prowadzenie nowych inwestycji strategicznych związanych z przemysłem obronnym, wsparciem bezpieczeństwa gospodarczego i energetycznego państwa.

Te kierunki są słuszne i doceniam ich pojawienie się w „Rekomendacjach…”, zwłaszcza, że zabrakło ich w Strategii Rozwoju Polski o 2035 r. Dla subregionu Turów nie tyle ważne jest zastąpienie węgla OZE, ale stworzenie strategicznej szansy rozwojowej. Przykład płynie z Niemiec. W sąsiadującym za Nysą Gorlitz stawia się na rozwój gigantycznych, nowoczesnych ośrodków rozwojowych, dających zatrudnienie tysiącom ludzi, które mają tworzyć nową bazę ekonomiczną dla regionu Łużyc[5].

Regiony węglowe dzięki transformacji mogą stać się nowymi obszarami rozwoju, centrami rozwoju nowoczesnych technologii. Sprawiedliwa transformacja nie powinna więc ograniczać się do zastępowania źródeł energii, ale stać się inkubatorem nowoczesności; nie powinna skupiać się na zatrzymywaniu ludzi i biznesów, ale opierać się na ich przyciąganiu. To szczególnie ważne w przypadku Turowa, któremu nie sprzyja przecież peryferyjne położenie na mapie Polski z dala od większych ośrodków rozwojowych.

„Rekomendacje…” wskazują dalej, że kluczowe ma być budowanie nowej bazy ekonomicznej w „starych regionach przemysłowych”. To koordynacja działań na rzecz dywersyfikacji gospodarek i dekarbonizację przemysłu, wsparcie łagodzenia skutków społecznych i środowiskowych: nie tylko poprzez działania rozwojowe dla regionów, ale także środki dla przedsiębiorstw na transformację organizacyjną, programy osłonowe, inwestycje w nowe obszary działalności. Wsparcie ma także wspomagać odbudowę stanu środowiska naturalnego i zasobów wodnych, mierzyć się z wyzwaniami rekultywacji terenów zdegradowanych.

To czego brakuje w „Rekomendacjach…”, to definicji tych „starych regionów przemysłowych” ale także w wymiarze ogólnym silniejszego ukierunkowania na sferę społeczną transformacji, budowania akceptacji do zmian, wsparcia dla rodzin pracowników zatrudnionych w kompleksie energetycznym, wspierania rozwoju edukacji na szczeblu niższym niż uczelnie.

Co ciekawe i nowe względem Strategii Rozwoju Polski do 2035 r., zarządzanie obszarem interwencji ma być prowadzone w ramach koordynacji międzyresortowej i współdziałania z samorządami województw przy współudziale i zaangażowaniu lokalnych liderów, w tym samorządów lokalnych. Przewiduje się także udział jednostek badawczych i organizacji społecznych i pozarządowych.

Ten kierunek jest słuszny, ale wymaga dwóch korekt. Po pierwsze, aby uniknąć wątpliwości, warto wskazać, że ta międzyresortowa koordynacja ma dotyczyć wszystkich obszarów przechodzących transformację. Po drugie, warto wskazane działania uzupełnić o trwałe struktury instytucjonalne. „Rekomendacje…” trafnie identyfikują konieczność współpracy wielu aktorów procesu transformacji, nie odpowiadają jednak na pytanie, kto będzie ponosił odpowiedzialność za koordynację działań oraz rozstrzyganie konfliktów kompetencyjnych.

Koordynacja międzyresortowa jest niezbędna w procesie sprawiedliwej transformacji. Już w 2023 r. apelowaliśmy o utworzenie ministerstwa transformacji energetycznej. Bez powołania jednego organu lub osoby np. pełnomocnika rządu ta koordynacja może przerodzić się w wieloletni międzyresortowy impas decyzyjny na którym ucierpią regiony węglowe.

Bez stworzenia efektywnych prawnych mechanizmów zarządzania rozwojem, instytucjonalnej współpracy, atrakcyjnych i trwałych miejsc pracy, poradzenia sobie z problemami demograficznymi a w przypadku zgorzeleckiego – silnym oddziaływaniem ekonomicznym państw ościennych, wysiłki na rzecz tworzenia nowych miejsc pracy i konkurencyjności przedsiębiorstw mogą okazać się po prostu nieefektywne. Wszystko przez brak wizji dla całego subregionu i koordynacji wysiłków wielu aktorów.

Uzupełnienie obecnej struktury o utworzenie przez Zgorzelec związku rozwojowego jest nie tylko jak najbardziej zasadne, ale po prostu konieczne Ujęcie Zgorzelca w policentrycznej sieci miast nie zastępowałoby interwencji transformacyjnej, lecz uzupełniałoby je o instrumenty służące budowaniu trwałej zdolności instytucjonalnej i ponadlokalnych funkcji rozwojowych. Przykład Wałbrzycha pokazuje, że status obszaru transformacji energetycznej nie wyklucza jednoczesnego objęcia instrumentami służącymi wzmacnianiu funkcji ponadlokalnych miast. Tym samym ujęcia subregionu Turów jako obszaru transformacji energetycznej nie przesądza o wystarczającym zakresie wsparcia dla jego rozwoju terytorialnego.

Wnioski

Jeżeli rzeczywiście Plan Partnerstwa Krajowego i Regionalnego zostanie oparte na „Rekomendacjach…” w obecnym ich kształcie, środki w przyszłej perspektywie unijnej będą płynąć do różnych obszarów kraju w różnych strumieniach. Jedni otrzymają więcej, a inni mniej.– Więcej otrzymają ci, których uwzględniono w większej liczbie obszarów problemowych oraz ci, którzy będą posiadać już wypracowane struktury instytucjonalne do prowadzenia polityki rozwoju, co pokazuje raport PZS wspomniany na początku. I owszem, obszar subregionu Turów nie będzie całkiem pominięty, powiaty zgorzelecki i lubański są przecież ujęte w wymiarze sprawiedliwej transformacji. Ale dokument tworzy lukę pomiędzy polityką transformacyjną a polityką rozwoju terytorialnego i właśnie w tej luce znajduje się dziś Turów.

Czego brakuje w „Rekomendacjach…”?

Z perspektywy subregionu Turów dokument pozostawia kilka istotnych pytań bez odpowiedzi.

Po pierwsze, nie wskazuje czy Turów na pewno będzie zaliczony do „starych regionów przemysłowych” ani podmiotu odpowiedzialnego za koordynację procesu transformacji energetycznej na poziomie rządowym. „Rekomendacje…” zakładają współpracę wielu resortów, samorządów i innych uczestników procesu, nie określają jednak, kto będzie odpowiadał za podejmowanie decyzji i rozstrzyganie potencjalnych konfliktów kompetencyjnych.

Po drugie, „Rekomendacje…” nie tworzą wystarczającego powiązania pomiędzy wsparciem transformacji energetycznej a instrumentami rozwoju terytorialnego. Przykład Wałbrzycha pokazuje, że oba rodzaje wsparcia mogą się wzajemnie uzupełniać. W przypadku subregionu Turów taka komplementarność nie została zapewniona.

Po trzecie, stosunkowo niewiele miejsca poświęcono społecznemu wymiarowi transformacji, w tym budowaniu akceptacji dla zmian, wsparciu rodzin pracowników sektora energetycznego oraz rozwojowi edukacji na poziomie lokalnym.

Co dalej z subregionem Turów?

„Rekomendacje…” pokazują, że po 2027 r. regiony transformacji energetycznej nie znikną z krajowej polityki regionalnej. Jednocześnie dokument sygnalizuje zmianę modelu wsparcia: od dedykowanego funduszu do systemu, w którym różne potrzeby rozwojowe będą konkurować o środki. Dla subregionu Turów oznacza to, że samo uznanie go za obszar transformacji energetycznej może nie być wystarczające. O powodzeniu transformacji zdecyduje nie tylko dostępność finansowania, lecz również zdolność do budowania instytucji, partnerstw i długofalowej wizji rozwoju.

Jeżeli celem jest przeprowadzenie transformacji w sposób rzeczywiście sprawiedliwy, wsparcie nie powinno ograniczać się wyłącznie do łagodzenia skutków odchodzenia od węgla. Powinno ono obejmować także narzędzia umożliwiające budowę nowej, trwałej bazy rozwojowej regionu. „Rekomendacje…” wykonują ważny krok w tym kierunku, lecz w przypadku subregionu Turów nadal pozostawiają niedostatecznie zaadresowaną relację pomiędzy transformacją energetyczną a rozwojem terytorialnym pozostawiając subregion na kolejne lata z ograniczonym wsparciem.

[1] https://www.gov.pl/attachment/d3f4f1ef-9c3b-4983-b838-5c85681d794a

[2] Zdrowie, innowacje, mieszkalnictwo – najważniejsze w nowym budżecie UE dla Polski – Portal Funduszy Europejskich

[3] Transformacja-regionow-weglowych-w-toku_IBS_PZS_2026.pdf

[4] Sprawiedliwa transformacja po 2027 roku. Gościni: Alina Pogoda – YouTube

[5] Görlitz i region Łużyc wykorzystują proces transformacji do przyciągania nowych inwestycji badawczo-rozwojowych i przemysłowych, w tym Niemieckiego Centrum Astrofizyki (DZA) oraz nowych przedsięwzięć w sektorze obronnym: DZA opens the interim location in Görlitz | DZA | Deutsches Zentrum für Astrophysik; KNDS baut Panzerproduktion in Görlitz aus: Mehr Arbeitsplätze und 100 Millionen Investition | mdr.de; Weltweit einzigartig: So könnte das Einstein-Teleskop in die Lausitz kommen – Wirtschaft in Sachsen