15 kwietnia 2026 r. w Sejmie odbyło się posiedzenie Parlamentarnego Zespołu ds. transformacji subregionu Turoszowskiego. Oprócz parlamentarzystów i parlamentarzystek, udział wzięli przedstawiciele lokalnych samorządów oraz organizacji pozarządowych wspierających proces sprawiedliwej transformacji subregionu Turów. Członkowie Zespołu wyrazili poparcie dla postulatu uwzględnienia Zgorzelca jako miasta centralnego w wykazie ośrodków subregionalnych w Strategii Rozwoju dla Polski do 2035 r. oraz w projekcie ustawy o zrównoważonym rozwoju miast i ich obszarów funkcjonalnych. Propozycję wysunęli zarówno przedstawiciele lokalnych samorządów, lokalny NGO – STORIE, jak i Fundacja Frank Bold.
Warto przyjrzeć się tej propozycji i jej znaczeniu dla subregionu, któremu w wyniku wieloletnich zaniedbań grozi katastrofa gospodarcza i społeczna.
Dlaczego subregion wymaga wsparcia?
Na terenie powiatu zgorzeleckiego od dziesięcioleci działa odkrywkowa kopalnia węgla brunatnego i elektrownia Turów, w której pracuje kilka tysięcy osób z tego powiatu, powiatu lubańskiego i innych. Obszar ten jest gospodarczo uzależniony od kompleksu energetycznego, który w najbliższych latach zostanie zamknięty.
To także obszar przygraniczny, klin pomiędzy Czechami a Niemcami, zlokalizowany blisko europejskich sieci transportowych. Sąsiedztwo to jest zarówno błogosławieństwem, jak i przekleństwem – znaczna część osób mieszkających w subregionie woli pracować za granicą – w Czechach lub Niemczech.
Jest to więc obszar, którego silnie dotyka depopulacja. Sytuacji demograficznej nie poprawia ani położenie geograficzne na mapie Polski i Europy, ani niepewna przyszłość gospodarcza.
Potrzeba transformacji energetycznej nakłada się na szereg innych wyzwań. Subregion wymaga pilnych i skutecznych działań nie tylko w sferze odchodzenia od wydobycia i spalania węgla brunatnego i zastępowania go OZE, ale także horyzontalnych, oddziałujących na sytuację społeczną, gospodarczą oraz kształtowania nowej przestrzeni rozwoju.
Konieczne jest wykorzystywanie każdej możliwej szansy, która da potencjał na nowe, stabilne miejsca pracy i pokaże mieszkańcom, oraz ich sąsiadom, że region nie będzie popadał w ruinę tylko silnie się rozwijał.
Mimo świadomości wagi tematu, subregion, który jeszcze parę lat temu powiewał na politycznych sztandarach, jest pomijany, jakby jeszcze był czas na jego wielowymiarową transformację. Kilka lat temu Turów został pominięty podczas przyznawania środków z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji. Teraz został pozbawiony kluczowego, systemowego impulsu rozwojowego przewidzianego w Strategii Rozwoju Polski do 2035 r., czyli szansy rozwoju w ramach policentrycznej sieci miast.
Jakie możliwości daje Strategia Rozwoju Polski do 2035 r.?
Strategia Rozwoju Polski do 2035 r.1 to kluczowy dokument strategiczny wyznaczające cele rozwoju kraju w wymiarze społecznym, gospodarczym i przestrzennym na kolejne dziesięciolecie, mający stanowić punkt odniesienia dla polityk sektorowych. Skutki realizacji Strategii będziemy odczuwać przez kolejne dziesięciolecia.
Jednym z fundamentów Strategii jest zrównoważony rozwój terytorialny oparty o policentryczną sieć miast. W tej sieci kluczową rolę odgrywają miasta centralne, zapewniające mieszkankom i mieszkańcom Polski równy dostęp do pracy i usług, tak by zapewnić harmonijny rozwój całego kraju. Miasta centralne, wymienione w Strategii będą odpowiedzialne nie tylko za własny rozwój, ale również za obsługę funkcjonalną szerszego obszaru, czyli subregionu. Wsparcie miast centralnych w najbliższych latach będzie kwestią priorytetową. Będą otrzymywały wsparcie finansowe, regulacyjne i organizacyjne oraz będą koncentrowały instrumenty sprzyjające inwestycjom i utrzymywaniu miejsc pracy.
Problem w tym, że projekt Strategii ujmuje powiat zgorzelecki wyłącznie w aspekcie transformacji energetycznej i nie uwzględnia żadnego miasta subregionu jako miasta centralnego a to przejaw błędnego traktowania transformacji wyłącznie w jednym wymiarze, z pominięciem jej skutków rozwojowych.
Co gorsza, subregion nie został uwzględniony w ramach modelowej struktury funkcjonalno-przestrzennej kraju2 jako „strefa wielofunkcyjna oraz problemowa”, o charakterze „obszaru sprawiedliwej transformacji”, dla której, zgodnie ze Strategią, „powinna zostać określona polityka przestrzenna”, wymagająca wsparcia narzędziami polityk publicznych. Za takie obszary uznano jednak inne dolnośląskie obszary zmagające się z potrzeba transformacji: podregion wałbrzyski i część podregionu jeleniogórskiego.
W praktyce największe miasto subregionu – Zgorzelec – stanie się miastem drugiej prędkości. Ludzie nadal będą odpływać z powiatów subregionu w poszukiwaniu pracy i perspektyw, a środki finansowe na tworzenie nowych miejsc pracy przyznawane w ramach transformacji energetycznej, przy słabej infrastrukturze i braku skutecznych mechanizmów zarządzania sublokalnego będą po prostu zaprzepaszczane.
Czy status miasta centralnego jest ważny dla Zgorzelca?
Ujęcie Zgorzelca w Strategii jest kluczowe dla możliwości utworzenia na obszarze subregionu związku rozwojowego – instrumentu praktycznej realizacji Strategii, przewidzianego w projekcie ustawy o zrównoważonych rozwoju miast i ich obszarów funkcjonalnych3. Związek rozwojowy, zgodnie z projektem ustawy, to nowa forma współdziałania samorządów lokalnych (gmin i powiatów). Będzie zawiązywany w celu wypracowania i realizacji strategii rozwoju, koordynowania kierunków rozwoju edukacji, opracowania planu zrównoważonego transportu zbiorowego, planowania i koordynacji rozwoju sieci transportowej, czy opiniowania inwestycji publicznych.
Jako że ma być tworzony we współpracy samorządu lokalnego, regionalnego i Rady Ministrów, oraz ma mieć osobowość prawną, a w niektórych obszarach kompetencję do wydawania aktów prawa miejscowego, będzie mógł pełnić rolę partnera państwa i samorządu województwa. Dla obszaru związku będzie opracowywana karta rozwoju – lista planowanych przedsięwzięć rozwojowych wraz określeniem mechanizmu integrowania działań różnych instytucji i organów na rzecz ich realizacji. Karta ma być opracowywana we współpracy z rządem i wszystkimi szczeblami samorządu, jednostkami naukowo-badawczymi i organizacjami społecznymi.
Związek rozwojowy jest zatem dokładnie tym, czego – obok innych wysiłków – potrzebuje subregion Turów.
Historyczna szansa dla Zgorzelca i Turowa
Postulat ujęcia Zgorzelca w wykazie miast centralnych i umożliwienia mu tworzenia związku rozwojowego wpisuje się w międzynarodowe standardy przeprowadzania sprawiedliwej transformacji regionów węglowych.
Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) od lat wskazuje na silny wymiar terytorialny jako kluczowy dla wspierania wzrostu gospodarczego oraz na istotną rolę władz lokalnych w łączeniu, rozwijaniu i wspieraniu regionalnego ekosystemu innowacji. Zdaniem OECD udana transformacja „wymaga zintegrowanych zestawów polityk, które łączą różne instrumenty polityczne i tworzą skuteczne procesy, dzięki którym instrumenty te oddziałują na siebie w kierunku wspólnej wizji modernizacji przemysłowej”.4
OECD wskazuje także na działania, które usprawniają sprawiedliwą transformację. W pierwszej kolejności jest to opracowanie skonsolidowanej, długoterminowej wizji zakorzenionej zarówno na poziomie regionalnym, jak i krajowym, uwzględniającej zarówno aspekty energetyczne, jak i rozwój regionalny, koordynację międzyresortową, przejrzysty system zarządzania i kontroli i dalej m.in. koordynację rozwoju edukacji, czy integrowanie źródeł finansowania.
Zauważa się także, że „ulepszenia w planowaniu przestrzennym w celu wykorzystania terenów zdegradowanych, wraz z modernizacją infrastruktury transportowej i energetycznej, są niezbędne do zwiększenia konkurencyjności” oraz pozwolą skuteczniej wdrażać projekty transformacji, poprawiać jakość życia mieszkańców, przyciągając nowych pracowników oraz odpowiadając na wyzwania demograficzne.5 Funkcjonowanie związku rozwojowego w subregionie Turów wpisuje się w te działania.
Z opracowań OECD wynika, że błędem polityk transformacyjnych jest redukowanie ich do polityki energetycznej z konsekwencjami regionalnymi, podczas gdy skuteczna transformacja powinna być projektowana jako polityka rozwoju terytorialnego, w której transformacja energetyczna jest jednym z kluczowych impulsów zmian. Wskazuje się także na ważną rolę priorytetyzacji projektów, co koresponduje z kartą rozwoju związku rozwojowego. 6
Międzynarodowa Agencja Energetyczna (IEA) wskazuje, że transformacja energetyczna to proces zorientowany na ludzi, wiążący aspekty energetyczne z budowaniem społecznej stabilności regionu.7 Obszary transformacji wymagają specjalnych, wytyczanych zgodnie z ich potrzebami ścieżek rozwoju obejmujących nowe funkcje gospodarcze generujące lokalne rynki pracy. Sukces procesu zależy od zdolności połączenia tych dwóch aspektów.
Związek rozwojowy jest traktowany jako instrument rozwoju terytorialnego UE, może być – jako samodzielny podmiot – beneficjentem środków z funduszy UE. Będzie też stanowić odpowiednio umocowany punkt kontaktu dla rządu czy też Komisji Europejskiej, a jednocześnie – będzie zapewniać usługi dla ludności, co realizuje wytyczne organizacji międzynarodowych.
W ostatnim raporcie Forum energii pt. „Być albo nie być? Analiza wdrażania Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji w sześciu krajach UE”8 wskazuje się, na podstawie przekrojowej transgranicznej analizy, że warunkiem trwałości efektów transformacji jest integracja działań infrastrukturalnych i społecznych9 – w tym wzajemne uzupełnianie się różnych strumieni finansowania, przy wzmocnieniu zdolności instytucjonalnych i lepszej koordynacji polityk na poziomie UE, krajowym i regionalnym.
Porażkę w poziomie i skuteczności wydatkowania środków na sprawiedliwą transformację odniesiono tam, gdzie np. brakło woli politycznej na szczeblu krajowym, nie pomagał brak spójności, w tym czasowej strategii regionalnych i krajowych.
Raport zawiera również rekomendację, aby regiony węglowe miały przyznany priorytet w ramach różnych strumieni finansowania a także by nie pomijać wspierania instytucji w regionach.10 O potrzebie koordynowania i wzajemnego uzupełniania różnych źródeł finansowania pisał też jeszcze w 2020 r. Europejski Trybunał Obrachunkowy. 11
Związek rozwojowy będzie więc jednym z nielicznych instrumentów w Polsce, który będzie adekwatny do aktywnego wspierania procesu sprawiedliwej transformacji.
Organizacje międzynarodowe wskazują jednoznacznie, że bez horyzontalnej, terytorialnej i instytucjonalnie silnej struktury zarządzania rozwojem, transformacja regionów węglowych nie osiąga celów a prowadzi do stagnacji lub kryzysów. Związek rozwojowy ma zatem szansę wypełnić te lukę, jest więc niezbędnym krokiem umożliwienie ustanowienia go w subregionie Turów.
I mimo, że Strategia Rozwoju Polski do 2035 jest niemal na ukończeniu prac – to konieczne jest, aby walczyć o uwzględnienie w niej Zgorzelca w szerszym aspekcie oraz ujęcia miasta w ustawie o zrównoważonym rozwoju miast.
I owszem, związki rozwojowe będą mogły powstawać z udziałem innych miast Dolnego Śląska – Bolesławca, Jeleniej Góry, a także tam, gdzie wykorzystuje się środki z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji, to jest z udziałem Wałbrzycha. Ale ani objęcie działaniami ukierunkowanymi na sprawiedliwą transformację, ani to, że związki będą w bliższej lub dalszej okolicy nie przeszkadza, aby mieszkanki i mieszkańcy subregionu Turów skorzystali z szansy w mieście, do którego mają najbliżej – czyli Zgorzelcu.
Czasu na pomyślną transformację jest mało, więc każdy impuls do rozwoju jest dla mieszkanek i mieszkańców subregionu, obecnych i przyszłych na wagę złota.
- https://www.gov.pl/web/fundusze-regiony/strategia-rozwoju-polski-do-2035-r- ↩︎
- Strona 252 projektu Strategii ↩︎
- https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12406700/katalog/13183558#13183558 ↩︎
- OECD (2019), Regions in Industrial Transition: Policies for People and Places, OECD Publishing, Paris,
https://doi.org/10.1787/c76ec2a1-en, s. 26 i 29. ↩︎ - OECD (2026), Mining Regions and Cities in SAŠA and Zasavska, Slovenia: A Regional Approach for a Just Transition Away from Coal, OECD Rural Studies, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/257451da-en, s. 12. ↩︎
- Tamże, s. 68. ↩︎
- Zerowe emisje netto do 2050 r. Plan działania dla globalnego sektora energii, Międzynarodowa Agencja energetyczna, https://iea.blob.core.windows.net/assets/612ff947-b579-4486-9f56-f207db273429/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector_Polish.pdf , s. 20. ↩︎
- https://www.forum-energii.eu/byc-albo-nie-byc ↩︎
- Podobnie także sprawę postrzega Europejski Trybunał Obrachunkowy w sprawozdaniu specjalnym „Wsparcie UE na rzecz regionów górniczych” z 2022 r., w którym podaje przykład doliny rzeki Jiu, w której tylko częściowa restrukturyzacja gospodarcza i fale zwolnień wobec zamknięcia kopalń bez wzmocnienia infrastruktury transportowej i poprawy środowiska doprowadziły do depopulacji, https://www.eca.europa.eu/lists/ecadocuments/sr22_22/sr_coal_regions_pl.pdf str. 22. ↩︎
- Tamże, strona 42. ↩︎
- Opinia nr 5/2020 Europejskiego Trybunału Obrachunkowego w sprawie wniosków komisji z 14 stycznia 2020 r. i z 28 maja 2020 r. dotyczących rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, https://www.eca.europa.eu/Lists/ECADocuments/OP20_05/OP20_05_PL.pdf , str. 3. ↩︎
